Monday, February 14, 2022

“‘Süreç olarak faşizm’ teorisi: Tanımlar ve sınıflar” üzerine bir tartışma

 


Yaşar Ayaşlı’nın, “Süreç olarak faşizm” teorisi: Tanımlar ve sınıflar (11 Şubat 2022) yazısını ilk okuduğumda, cevap verip vermemek, dahası yazının devamını beklemek konusunda bir süre karar veremedim. Sonra bir kez daha dikkatle okuyunca yazıya verilen emeğe saygısızlık etmemek için düşüncelerimi, yazının devamını beklemeden açıklamak istedim.

Ayaşlı’nın benim çalışmama yönelttiği eleştirileri, tartışmayı kolaylaştırmak açısından üç başlık altında toplamak olanaklıdır diye düşünüyorum. 1) III Enternasyonal ve Faşizm teorileri. 2) Paxton’dan devşirme fikirler. 3) Faşizm analizini sınıfsızlaştırma.

III. Enternaysonel ve Faşizm

“Süreç olarak faşizm” başladığında İtalya ve Almanya’da tarihin bugüne kadar, bir gelişmiş kapitalist ülkede gördüğü en kitlesel, en kurumsal, en örgütlü ve topluma derinlemesine nüfuz etmiş, Komintern üyesi komünist partileri vardı. Bu ancak devasa sıfatıyla tanımlanabilecak partiler, sıfırdan başlayarak gelişen faşist hareketleri ve partileri durduramadılar. Dahası, İtalyan Komünist Partisi faşist serserilerin saldırıları altında adeta bir yılda tüm mevzilerini kaybetti. Sonuç olarak Komintern İtalya’da ve Almanya’da devasa komünist partilerin varlığına karşın yenildi [[i]].

Bu tarihsel deney Komintern teorilerinin, bugünle kıyaslanamayacak büyüklükte komünist partilerinin ve işçi hareketinin varlığına rağmen faşizmi durduracak hatta yenecek bir pratik üretemediğini göstermiyor mu? Bugün komünist hareketin zaaflarını, işçi hareketinin parçalanmışlığını, teknolojik gelişmelerin ve kültür endüstrisinin geldiği düzeyi düşününce, Komintern’in bu teorilerinin, bugün de pratiğin yolunu aydınlatma şansını sorgulamak gerekmez mi? Aksi bir tutum “skolastisizm” olmaz mı? Aklınıza Einstein’ın “Aynı şeyi yapmaya devam ederek farklı sonuç beklemek” üzerine sözleri gelmiyor mu?

Kaldı ki Ayaşlı da yukardaki paragraftaki fikirlerden çok uzak görünmüyor.  “Görünmüyor” diyorum çünkü, “1920-1945 arası yılların olağanüstü ve benzersiz koşullarında yapılmış faşizm tahlili eleştiri süzgecinden geçirilebilir, daha kapsamlı incelemelerle zenginleştirilebilir” dedikten sonra vazgeçip bu olası çabaları anlamsızlaştıracak bir saptama yaparak devam ediyor “Ancak ne yapılırsa yapılsın Komintern materyalleri hala faşizme giriş olarak okunması ve yeni analizlerde rehber edinilmesi gereken ana kaynaktır”. Yine soralım: Niye, hangi siyasi başarılarından dolayı ana kaynaktır”. “III.Dönem” (1928-33) politikaları, 23 Ağustos 1938  Ribbentrop-Molotof paktı[[ii]] da kaynaklara dahil midir.? [[iii]]

Marx’ın yazıları ana kaynaktır. Lenin’in yazıları ana kaynaktır. Birincisinin tahlilleri hala geçerlidir, her gün yeniden kanıtlanmaktadır. İkincisinin yazıları, ilk proletarya devriminin yolunu aydınlatmış, pratiğe şaşılacak bir işlevsellikle yön vermiştir.

Diğer taraftan, Ayaşlı’nın karar vermekte zorlandığını görmek gerçekten üzücüdür. Örneğin: 

“Bunu demekle, 1945 öncesinde, hatta 20. yüzyılın sonuna kadar yazılanların günümüzdeki faşizmin dünyadaki tezahürlerini ve bunların bütün özelliklerini açıklamaya yettiğini söylemiş olmuyorum”… “Dimitrov’un tek cümlelik tanımı; faşizmin tarihsel yerini (ekonomik temelini), sınıfsal niteliğini, iç ve dış siyasetlerindeki yönelimlerini, burjuva devletinin başka biçimlerinden farkını ve siyaset etme tarzını gösteren zenginliktedir.” 

Ne yazık ki, bu iki önerme birbiriyle bağdaşmaz ve ikincisinin de ayrıca “gösterilmesi” gerekir.

Cımbızlamak istemediğimden alıntılarım uzun olacak:

“İkinci Dünya Savaşı sonrasının ve 21. yüzyılın faşizmleri, ortak olduğu kadar farklı yanlar da taşırlar. Aralarındaki ilişkide süreklilik esas kopuş talidir.”   … “Bugün yapılması gereken Komintern tanımına sırt çevirmek değil, ana doğrultuyu koruyarak bağlı olduğu nesnel koşullarla birlikte faşizmde yeni olanı da kapsayacak analiz ve tarifler yapmaktır. Şimdiki faşizmin bazı kanatlarının tarihsel faşizme mesafeli duruşları, totalitarizm ve korporatizme karşı kısıtlanmış çoğulculuğu savunmaları, düşman tanımını değiştirmeleri, paramilitarizmden ve anti-semitizmden rücu etmeleri, devletçiliğe karşı “serbest piyasa”yı savunmaları[[iv]] ve bunun gibi pek çok değişiklikle eskisinden ayırt edilebilir.” “Faşizm tek boyutlu bir olgu değil hem ideoloji hem siyasi hareket hem devlet biçimi hem de sosyokültürel bir yapılanmadır. Dolayısıyla, faşistleştirme sürecinin, iktidar öncesi ve sonrasındaki gelişiminin sosyoekonomik düzlemde ele alınması Marksizm’in gereğidir”.

Ayaşlı’nın bu saptamalarının benim “Yeni Faşizm” başlıklı çalışmamın projesinden ne kadar farklı olduğunu anlamak gerçekten kolay değildir. Benim çalışmamda gündeme getirdiğim ve cevap bulmaya çalıştığım sorunların, Dimitrov’un tanımında kapsandığını söylemek yetmez göstermek ve benim gibi gereksiz işlerle uğraşanları boşuna enerji tüketmekten kurtarmak gerekir.

Bana gelince, “Yeni Faşizm” çalışmasını okuyanlar, benim III. Enternasyonel’in faşizm teorilerini görmezden gelmediğimi, işe yaramaz olarak bir kenara koymadığımı, “işe” onlardan başladığımı, nerede açıklayıcı olduklarını nerede eksik kaldıklarını bulmaya çalıştığımı kolaylıkla görebileceklerdir.

Paxtondan devşirme fikirler

Ayaşlı, benim çalışmamla Paxton’ın çalışması arasında paralellikler aramaya başlarken, benim düşüncelerimi Paxton’dan devşirdiğimi iddia etme noktasına çok yaklaşıyor. Bu ciddi bir durumdur.

Önce şunu anımsayalım, faşistleşme[[v]] süreci tartışmaları bu topraklarda Paxton’dan eskidir. 1970’lerde, “tırmanan faşizm” kavramı etrafında yaşanan tartışmalarda, “süreç olarak faşizm” kavramının çeşitli renklerini bulmak olanaklıdır.

Ayaşlı, Paxton’un kitabı elinde olmadığı için “başka bir yerden alıntılayacağım” diyerek devam ediyor: “Belirli bir özün ifadesi olarak değil, zaman içinde gelişen bir dizi süreç olarak bazı faşist hareketlerin yörüngesini takip edin.” Paxton, faşizmi, özü yerine, süreç içerisinde, hareket halindeyken, anlamaya çalışmaktan yanadır. Faşizmi R. Griffin “ideolojik bir öz”, S. Payne “üç boyutlu bir tipoloji”, Paxton ise “bir dizi süreç” olarak tanımlar. Bir başka akademisyen Roger Eatwell, haklı olarak Paxton’un “faşist hareketler ve rejimleri tespit etmesini sağlayacak taslak bir faşizm tanımı” olmadığını söylemektedir.”

Şimdi bunları benim Yeni Faşizm çalışmamın 2. Baskısının 21. Sayfasındaki şu ifadelerle karşılaştırın:

“Diğer taraftan bugün, totaliter rejimler, faşizm kavramları alanına geçtiğimizde, bulacağımız şeyin, 1920’lerin, 1930’ların faşizminden (totaliter rejimlerinden) önemli farklara sahip olduğunu göreceğiz. Bence bu farklar, faşizm kavramıyla tanımlanan şeyin, onu tanımlamamıza olanak veren “özüne” değil, bu “özü” oluşturan unsurların kapitalizmin geçirdiği tarihsel evrim içinde, yeni, sosyoekonomik ve kültürel, hatta teknolojik koşullara göre düzenlenmesinden kaynaklanan yeni bir biçime ait olacaktır.”[[vi]]

Benim faşizmin tarihsel evrimine ilişkin saptamalarımın (sabit öz, değişen biçimler), Paxton’a atfedilen yaklaşımla taban tabana zıt olduğunu görmek için çok büyük çaba gerekmez, yalnızca okumak yeter. 

Ayaşlı: “Paxton”u “Faşizmle kapitalizm (emperyalizm) arasındaki zorunlu ilişkiyi kabul etmeyen, onun kitleler üzerindeki etkisini zordan yalıtarak ‘insanlar üzerindeki cazibesi’ ve ‘insani tercih boyutu’ ile açıklayan biridir”[[vii]].

“Bu adamın bizimle ne alakası var, denilecektir. Var, çünkü bu tür kavramlar devşirilseler (abç) bile genlerini yanlarında taşırlar. Yıldızoğlu’nun “yeni faşizm” üzerine yorumlarının finans kapital ya da büyük sermaye odaklı olmaması bundan bağımsız değildir. Yazılarında “egemen sınıflar”, ellerini göğüslerine kavuşturup sürecin sonunu “dur bakalım ne olacak” diye bekleyen iktidarsız sınıf veya sınıf fraksiyonları olarak resmedilirler.”

Önce “Yazılarında ‘egemen sınıflar’, ellerini göğüslerine kavuşturup sürecin sonunu ‘dur bakalım ne olacak’ diye bekleyen iktidarsız sınıf veya sınıf fraksiyonları olarak resmedilirler.” İddialarının saçmalığını vurgulamak gerekiyor. “Süreç olarak faşizm” içinde gerek Almaya gerekse de İtalya’da büyük burjuvazi, elleri kolları bağlı oturup bekleyen iktidarsız bir sınıf değildir. Aksine bir taraftan ekonomik-toplumsal krizi muhafazakar, liberal partilerle, ile yönetmenin yollarını aramakta, faşist hareketleri dikkatle izlemekte, diğer taraftan bu hareketin liderliğinden kimi bireyler ile ilişki kurmaya çalışmaktadır. Büyük burjuvaziden birilerinin faşist hareketin liderlikleriyle ilişki içinde olmasını doğrudan sınıfın tercihi olarak yorumlamak, sınıfın tercihini birkaç kişinin tercihine indirgemek olacaktır. Bir sınıfın temsil ilişkisini, devletin o sınıfın çıkarlarını savunma ve yeniden üretme sürecinde aramak gerekir. İtalya’da “Faşist manifesto”, Almanya’da, Schmitt’in büyük sermayeyi ikna çabaları, Reichtag’da yapılan kaynak yarama toplantısı, başlangıçta Faşist hareketle büyük sermaye arasında bir temsil ilişkisi olmadığını, bu ilişkinin daha sonra yaratılması gerekmiş olduğunu göstermektedir.

İkincisi, belki Paxton “Faşizmle kapitalizm (emperyalizm) arasındaki zorunlu ilişkiyi kabul etmeyen, onun kitleler üzerindeki etkisini zordan yalıtarak ‘insanlar üzerindeki cazibesi’ ve ‘insani tercih boyutu’ ile açıklayan biridir” ama, benim çalışmamda, faşizmle sömürgecilik, emperyalizm, hatta Taylorizm ve teknolojik gelişmelerle, dolayısıyla kapitalizmin aşamalarıyla finans-kapitalin değerlenme koşullarıyla ilişkisini kuran bölümler vardır. Bir farkla ki bu bölümlerde ilişkiler indirgemeciliğe düşülmeden, neden sonuç bağlantıları, genel bağlam ve ara soyutlama aşamaları dikkate alınarak kurulmaya çalışılmaktadır. Örneğin, “Faşizmin tarihsel kültürel zemini” başlıklı bölüme bakabilirsiniz.

Ayaşlı’nın “Yıldızoğlu “Müslüman entelijensiya”yı topluma kendini dayatan esas özne olarak gösteriyor. Paxton da faşist hareketlerin başarısını geleneksel seçkinlerle ittifakına bağlar.” Diyerek kurmaya çalıştığı paralellik, sapla samanı birbirine karıştırmaktır ve kategorik olarak yanlıştır. Paxton’un ve başkalarının Faşizmi açıklarken geleneksel seçkinler dedikleri esas olarak aristokratik kalıntılar, Junkerlerdir. Benim yazılarımı okuyanlar Müslüman entelijensiyayı “geleneksel seçkinler” değil modern bir sınıf şekillenmesi olarak gördüğümü bilirler.

Sınıfsızlaştırma

 Ayaşlı benim süreç olarak faşizmi sınıfsızlaştırdığımı ve süreci nicelleştirdiğimi iddia ediyor. “Nicelleştirmeyi” nasıl anlamak gerekir bilemiyorum. Bana, sürecin “aynı” kalarak, niteliksel değişim yaşamadan hareket etmesi olarak anlamak gerekir gibi geliyor.  Bu anlayış doğruysa bu eleştiriyi bana değil Ayaşlıya yöneltmek gerekiyor:  Ayaşlı’nın“Yıldızoğlu, faşizm tanımlarken nihai belirleyici ya da “üst belirleyen” olarak büyük sermayeyi görmüyor… Yıldızoğlu’nun “yeni faşizm” üzerine yorumlarının finans kapital ya da büyük sermaye odaklı olmaması bundan bağımsız değildir“ saptamasında, eğer büyük sermaye başından beri sürecin içinde ve belirleyiciyse geriye yalnızca niceliksel, nicelleştirilmiş bir süreç kalıyor. 

Buna karşılık ben, analize büyük burjuvaziyle değil, kapitalizmin geldiği aşamada yarattığı biçimlerin nasıl faşizmin tohumlarını içerdiğini göstermeye çalışarak başladım. Faşist ideolojinin, bireylerin, hareketin şekillenmesini kapitalizmin (finansa kapitalin) yapısal özelliklerinden çıkarsamaya çalıştım. Sonra faşist hareketin, büyük burjuvaziyle buluşmasının aşamalarını saptamaya, “nicelleştirmekten” kaçınarak, bunları farklı dönemler olarak analiz etmeye çalıştım. Kısacası faşizmi ne kapitalizmden, ne finans kapitalden (toplumda yarattığı biçimlerden) kopardım. 

Söyleyeceklerim esas olarak burada bitiyor ancak bitirirken, Ayaşlı’nın “Rejim hem iş çevrelerinin hem de işçi sınıfının artan öfkesinden kaçarak ‘kültür savaşlarına’ sığınmaya çalışıyor.” “Bu cümle sınıflar üstülük ve tarafsızlık gibi açılardan eleştirilebilir; konumuz açısından önemi, “rejim”e işçi sınıfı gibi “iş çevreler”i dediği burjuvazinin (TÜSİAD’ı kastediyor olmalı) de öfke duyduğunu söylemesinden geliyor. Yani tekelci sermaye faşistleştirme ve kurumsallaşma sürecinde “bekle gör” politikası izlemiş oluyor.”  ifadelerine değinmeden edemeyeceğim. 

Aslında bu saptamaları, konuyu başka bir bağlama taşıdığı için bir kenara koymak gerekiyor ama yine de toplumda büyük burjuvaziden ve işçi sınıfından başka sınıfların da olduğunu, bu ikisinden farklı bir sınıfın çıkarını savunmanın sınıflar üstü olmak anlamına gelmediğini anımsatmak istiyorum. Daha fazlasını merak edenlere, siyasal İslam ve Müslüman entelijensiyanın özgün bir sınıf olarak şekillenmesine ilişkin yazdıklarımı önereceğim.

 



[i] İtalyan Faşizmi ve Alman Nazizmi, II. Büyük emperyalist savaşta, emperyalist devletin ordularının da yardımıyla askeri araçlarla yenildiler. 

[ii] Alman faşizmi konsolide olduktan sonra

[iii] Burada vurgulamak gerekir: Türkiye’de sosyalist hareketin 1970’lerde faşizme karşı sürdürdüğü mücadele bir çok hatalarına ve zaaflarına karşın faşizmi durdurmayı başardı, faşist partinin egemen sınıflar için bir seçenek olmasını engelledi. Egemen sınıflar da faşist hareket ve faşist devlet gibi, yapısal bir dönüşümü benimsemek yerine, devletin bir kolu olan orduyu ve “ara” ve “geçici” bir rejim olarak askeri diktatörlüğü̈ kullanmayı tercih ettiler. İtalyan ve Alman komünist partilerinin yasalcı ve parlamenter eğilimlerine karşılık Türkiye sosyalist hareketi faşist hareketin vahametini daha başından fark etti (Alman ve İtalyan komünistlerinin başına gelmiş olanlar tabii ki çok önemliydi) ve “goşizm” eleştirilerine, “aman provokasyon olur” yakınmalarına aldırmadan anti faşist savaşı tüm yönleriyle birlikte benimsedi, hareket ve parti olarak faşizmi durdurdu.

[iv] Geçerken not edelim: Faşist hareketin tarihinde “serbest piyasayı savunmak” yeni bir durum değildir.  Carl Schmitt 1932’de Langham Association’un genel toplantısında 1600 sanayici ve bankacı karşısında yaptığı açış konuşmasında, otoriter devletin (gelmekte olan Nazi devletinin) ekonomiye müdahale etmeyeceği konusunda büyük sermayeye güven vermeye çalışıyordu. (Herman Heller, “Authoritarian liberalism?”, 1933- İngilizce çevirisi: European Law Journal, Vol. 21, No. 3, May 2015). Heller, Otoriter rejimin ekonomiye müdahale etmekten kaçınamayacağını, Schmitt’in düpedüz büyük sermayeyi ikna etmeye çalıştığını savunuyordu. Heller, 1933’de, Almanya’yı terk etmek zorunda kaldı ve o yıl sürgünde öldü. Heller SDP’nin Marxist olmayan kanadından, hukukçu ve filozof bir entelektüeldi. Nazi partisi Şubat 1933’de, Goering’in Reichtag’da düzenlediği, “para dilenme” toplantısında, hala Alman finans-kapitalinin temsilcilerine güven vermeye çalışmakla meşguldü. (Ergin Yıldızoğlu, Yeni Faşizm”  2. Baskı, Eylül 2020 sf.50)

[v] “Faşistleşme” süreciyle “Faşistleştirme” süreçlerini birbirinden ayırmak gerekir. Birincisi ekonomik, teknolojik, siyasi kültürel etkiler altında kendiliğinden faşist düşünce ve duyarlıkları geliştirmeye ve edinmeye başlamakla, “olmakla” ilgilidir. İkincisi ise Faşist hareketin ve partinin toplumda yarattığı dönüşümlerle, bir aktör tarafından değiştirilmekle ilgilidir.

[vi] Bu paragrafın devamında, bu değişik biçimlere ilişkin olası örnekler vardır.

[vii] Kitap elinde yokken, herhangi bir kanıt göstermeden bu kadar kesin konuşmak da oldukça ilginçtir.  Bana gelince, ben Paxton’u teorik ilham almak için değil, yeni veriler bulabilirim umuduyla okudum. Çalışmamda sağdan soldan bir çok tarihçinin ortaya koyduğu verilerden, hatta faşist metinlerden yararlandım ama bunları  kendim, elimden geldiğince yorumlamaya çalıştım.

Monday, November 16, 2020

Bir Başkadır

 

“Bir başkadır” adlı televizyon dizisinin, sosyal medyada rastladığım göndermelerden, hatta yorumlama -eleştirme çabalarından, oldukça ilgi çektiğini hatta beğenildiğini anlıyorum. Bir Televizyon dizisinin, bu kadar ilgi çekmesini, hatta entelijensiyanın, o kadar sorun arasında bu kadar vaktini almasını ilk anda yadırgamadım değil. 

İngiltere Netflıx kanalında “Ethos” adıyla sunulan dizinin birinci bölümünü zar zor izledikten sonra durumu biraz daha anlamaya başladım sanırım. Diziyi birinci bölümden sonra terk etmemin nedenleri arasında sinematografiye, ya da oyunculara yönelik bir tepki yok. Hatta Meryem’i oynayan sanatçının dengeli inanılırlık düzeyi kabul edilebilir bir performans sergilediğini düşünüyorum. Benim tepkim başka konulardan kaynaklandı.

Bu konulara geçmeden önce şunu anımsamak yararlı olabilir: Televizyon dizileri büyük sermaye işlemleridir. Bu anlamda kültür endüstrisinin önemli artık-değer üretme kaynaklarını (fabrikalarını) oluştururlar. 

Kültür endüstrisi bulunduğu ülkedeki ekonomik ve siyasi, iktidarla yakından bağlantılıdır; daha açık koymak gerekirse, iktidarın yeniden üretim sürecinin çok önemli bir parçasıdır. Bu durumda böyle büyük kültür endüstrisi projelerini tasarlayan ve hayata geçirenler, hele “Süreç olarak Faşizmi” yaşamakta olan bir sosyal formasyonda, iktidarın koyduğu siyasi ve kültürel kısıtlamaları, kültürel hegemonya gereksinimlerini gözetmek, hatta bunlara en azından taviz vermek zorunda olacaklardır. 

Sokakta kendisine uzatılan mikrofona, Rejime ilişkin olumsuz bir şeyler söyleyen sıradan vatandaşın kolaylıkla tutuklanarak taciz edilebildiği bir ülkede yapılacak TV dizilerinin Rejime eleştirel mesafelerini koruyabileceklerini düşünmek büyük saflık, hatta entelijensiya söz konusu olduğunda “staretejik cahillik” olacaktır.

“Bir Başkadır” dizini değerlendirirken, yukarda belirtilenleri gözden kaçırmamak gerekir.

Dizi İngiltere Netflix’inde “Etos” adıyla da sunuluyor. Düşünmeye buradan başlayabiliriz.  

Etos: Estetik yapıtın, İzleyicinin etik duyarlılıklarını hedef alan bileşenlerine ilişkin bir kavramdır. Bu anlamda, kolaylıkta “poetikadan”, “retoriğe” oradan da “propaganda” alanına geçebilir.

Başarılı dizilerin ilk bölümü her zaman izleğin en temel unsurlarını, karakterlerini ve “etos”unu kurar. Böylece izleyiciyi, onu hangi dünyaların içine çekeceğini baştan anlatarak ve göstererek, yakalamaya çalışır. Ne de olsa tüm estetik yapıtlar (her estetik yapıt sanat kategorisine girmez), özellikle büyük sermaye birikim projesi olanlar, izleyicinin dikkati ve ilgisi üzerinde rekabet halindedir.

İzlek: “Bir başkadır” bize ilk bölümde iki “yaşam dünyası” sunuyor. Anladığım kadarıyla daha sonra bu yaşam dünyalarına “Kürt sorunu” üzerinden bir üçüncüsü ekleniyormuş. Ancak diğer bölümleri izlemediğim, aşağıdaki saptamalardan anlaşılabilecek nedenlerden dolayı da izlemeyeceğim için bu 3. “Yaşam dünyası”na değinmeyeceğim. 

Dünya-1: Eğitimli, laik/seküler ve en azından yukarı orta sınıftan seçkinlerin ve entelijensiyanın dünyasıd

Dünya-2: Yoksul, işçi sınıfı, eğitim düzeyi düşük ve dindar bir dünyadır. 

Bu iki dünya bize üç kadın üzerinden sunuluyor.

D1: Psikiyatrist (entelektüel) bir kadınla temsil ediliyor. Bu profesyonel kadın, D2’nin varlığını kabullenmekte büyük zorluk çekiyor. Bu zorluğun basıncıyla patolojik düzeyde bir suçluluk duygusu içindedir ve bu durumundan da a kendisini çocukluğunda deta “programladığına” inandığı anne-babasını suçluyor; bunları konuşmak için bir başka psikiyatrist kadına gidiyor. Bu noktada, akla iki soru geliyor: 1) D2’yi kabul etmekte zorlanan bu kadın kaç yaşındadır? 2) Anne-babası kimlerdir?

D2: Bu da bir kadın tarafından temsil ediliyor. O da D1’nin varlığını kabullenemiyor. Ancak bundan dolayı bir suçluluk duymuyor, çünkü onun gözünde bu ahlaksız, yoz ve olmaması gereken bir dünyadır. Bu kadın gidip sorunlarını yumuşak sesli, bilge izlenim veren bir hocayla (yaşlı bir erkek ve bir Müslüman entelektüel) konuşuyor ondan akıl ve yardım bekliyor.

Zaman: İzlek hangi zamanı temsil ediyor: Benim anladığım, izlek öncelikle güncel zamanı temsil ediyor. Bir dizinin tasarlanma ve gerçekleşme süresi, Pandemiye herhangi bir gönderme yapmıyor olması, “zamanı”, 2018-19 yıllarına koymamız gerektiğini düşündürüyor.

Pek bu zamanda ülkede neler olmaktadır: Ülkede İslamcı bir “yeni faşizm” süreci yaşanıyor. Bu sürecin iktidarı ekonomik bir krizle yüzleşmeye başlamış, lideriyse kültürel iktidarlarını kuramadıklarından (total kontrol inşa edemediklerden, adeta D1’den kurtulamadıklarından) her fırsatta yakınıyor.

Peki laik psikiyatrist kadın kaç yaşındadır. Ben 30’ların ortasında, en fazla 40’lerın başında olduğu izlenimini edindim. Bu saptama bizi, anne-babası tarafından “programlanma” zamanı olarak 20-30 yıl geriye götürür; diğer bir deyişle Siyasal İslam’ı iktidara taşıyan hegemonya inşa sürecinin başladığı yıllara…

Bu formül ile izlek bize, patolojik suçluluk duygusunun kaynağı olan programlamadan sorumlu anne-baba’nın, siyasal İslam’ı “Radikal öteki” olarak gören, “laikçi” birileri olarak düşünmemiz ve mahkum etmemiz gerektiğini söylemiş oluyor. Bu kaçınılmaz olarak bizi “Kemalist”, Aydınlanma geleneğinden, ya da solcu bir aileye, izleğin, ana karakterin ağzından mahkûm edilen tutumun ait olduğu ettiği 2. Zamana götürüyor. İzlek bu ikinci zamanı kullanarak Siyasal İslam’ı olumluyor, onun yükselişine direnen ve haşa direnmeye devam eden güçleri mahkum ediyor.

Dizinin izleğinin anlatısı, D1’in, D2’yi yargılamaya hakkı olmadığını, D1’in D2’yi anlaması ve kabul etmesi gerektiğini ima eden bir doğrultudadır. Buna karşılık D2’nin, D-1’i yargılamaya ve mahkûm etmeye hakkı vardır.

D1’in, Siyasal İslam’ın dünyasını “anlaması” ve “kabul etmesi”, “ötekileştirmemesi” gerektiği fikri yaklaşık 20 yıl önce, Siyasal İslam’ın yükselme ve hegemonya inşa sürecinin başladığı dönemde etkin bir “propaganda” ve “trasformismo” aracıydı (Bkz: Zaman gazetesi ve liberal entelijensiya): D1 “ötekini” dinlemelidir, anlamalıdır ve en önemlisi “değişimi” kabullenmelidir. D2’nin ise, D1 karşısında böyle bir sorumluluğu yoktur.

Bu TV dizisi üzerinde bu kadar laf etmeye bile değmeyecek, sıradan bir “kültür endüstrisi” malıdır.  Dizi, karmaşık ve “derinlikli olma” izlenimi yaratmaya çalışarak sanat taklidi yapıyor. Ancak kaba bir “aesthetic management” düzeyini aşabildiğini sö”ylemek zor. Kısacası bu diziyi, yapımcılarının iddialarından ve niyetlerinden bağımsız olarak, Rejimin kültürel egemenlik projesinin değirmenine su taşıyan bir “propaganda”, besbelli ki “başarılı” bir propaganda olarak değerlendirmek gerekiyor.


Thursday, October 22, 2020

"Yeni Faşizm"in ikinci baskısıyla ilgili tanıtma yazısı üzerine iki not

 Cumhuriyet'in Kitap ekinde "Yeni Faşizm"in ikinci baskısıyla ilgili tanıtma yazısı için yazara teşekkür ederim.

Ancak gelen e-mail mesajlarından hareketle iki not düşmem şart oldu. Birinci, yazıda Yeni faşizme çare olarak sosyal demokrasiyi gördüğüme ilşkin bir not var. Fark edenler olmasaydı, bu yanlış anlayışın üzerinde durmayacaktım. Kitabı okumuş olanlar fark edecektir ve benim yazdıklarımı izleyenler de bilirler: Ben "süreç olarak faşizme" karşı sosyal demokrasiyi, hiç bir zaman çare olarak görmedim. Aksine Alman ve italyan faşizminin sol harekleti hızla yok edebilmesinin nedenleri üzerinde düşünürken, çare olarak neleri düşündüğümü göstermiş oluyordum. İkincisi. Tanıtma yazısının II. Baskının I.den ne gibi farklar işerdiği hakkında da bir iki satır işermesi gerekirdi diye de düşünüyorum.

Thursday, August 06, 2020

Bunu 2006'da Beyrut için yazmıştım. Aklıma geldi paylaşmak istedim


Bazı kentler…

“Es ist ein Licht, das der Wind ausgelöscht hat.”[[1]]

Georg Trakl

 

 

Kükürt rengi koridorlarında güneşin

Bez bebekler emekliyor, ellerinde ölü çocuklar

Kimse yok, gözlerinden öperek yanaklarını okşayacak

“Bir şey değil” diyecek, “yalnızca korkulu bir rüya”

“Bak, annenin gözleri gibi deniz ve dingin. Hadi uyu

Yarın dondurma alır, Korniş’te dolaşmaya gideriz.”

 

Yaseminler… Ama yanık et ve fosfor kokusu

Gardenyalar, bombalanmış trafo ve mika

Zeytin ağaçları, simsiyah, paramparça - Şarapnel

Apartmanlar moloz, köprüler çökmüş - Roket

Etoile Restaurant, Chirac’la Hariri’nin yemek yediği

Şimdi boş, ama hala ayakta.

Karanık aynalarında, karanlık gölgeler- Ezrail.

 

Bazı kentler vardır talihsiz.

Ne kadar yeniden doğsalar…

Tsunami, Haçlılar, Osmanoğulları

Sabra, Şatila, Şaron!

 

Abdülhamit çeşmesinin taşlarında oturdum ağlıyorum.

Telefonum çalıyor inatla. Açamam, ellerim benim değil.

İnsanlar geçiyor önümden, ayak bileklerinden toprağa çekiyor tarih

Başlarının üzerinde  F-16, Katyuşa - Martılar çoktan kenti terk etti

Kırık camların üzerinde yürüyorlar - hareketsiz

Kafası kopmuş bir sürücü, çıkıp peşlerine takılıyor,

ayaklarını sürüyerek hiç konuşmadan.

Gözleri, - kaportaya yapışmış iki beyaz salyongoz -

Arkasından bakıyor, hiç konuşmadan…

 

Bazı kentler vardır talihsiz.

İnsanları ne kadar dost ve güzel

Çiçekleri ne kadar kösnül ve renkli

Şarabı ne kadar tatlı olursa olsun

Denizi ne kadar mavi ve sonsuz

Bazı kentler vardır talihsiz.

 

 



[1] “Bir ışık var, rüzgarın söndürdüğü”

Friday, July 17, 2020

Boratav hocamın “Yeni Faşizm” başlıklı çalışmamla ilgili eleştirileri üzerine düşünürken…


Çok değerli dostum ve sevgili Hocam Korkut Boratav, zaman ayırmış ve “Yeni Faşizm” kitabımın üzerine bir tanıtma-eleştiri kaleme almış. “Kitaplar dostlar mektuplardır” diyordu biri, ya da böyle bir şey. “Mektubuma” cevap aldığım için çok mutlu oldum.
Hocamın eleştiriler tam da benim, genel anlayıştan farklı olduğunu düşünerek, beklediğim konuda yoğunlaşmış.  Hocamın yazısındaki “Yeni faşizmi yükselten güç entelijensiya” alt başlığı ve “Yıldızoğlu’nun bu üstyapı çözümlemesi, bence, “yeni faşizm”in temel nedenini, dinamiklerini açıklayamaz. “Öfkeli kitleler” tespitinden hareket eden aşağıdaki sınıfsal açıklamayı yeğliyorum” ifadeleri işte bu konuyla ilgili. Bir anlamda benim bu kitabı yazarken ki temel kaygımla...

Hocamın yazısına geçmeden önce sık sık değindiğim bir noktayı bir daha vurgulamak istiyorum.

Sol hareket, “kavramlar arası bilgi ve açıklayıcı söylemler” üreten bir tabaka olarak “enteliyensiya”yı hep analizlerinin dışında tuttu. Bu nedenle devletle, türlü rejimlerle hatta toplumsal hareketlerle, sermaye ve işçi sınıfları arasındaki bağın adeta, kendiliğinden ve otomatik olarak kurulduğunu varsayarak, ideolojik kültürel düzeyleri, “aracıları” (metiators) ya görmezden geldi ya da görmek istemedi.

Sol hareket, Türkiye’de 2000’li yıllarda AKP iktidara geldiğinde tam da bu nedenlerle, bu iktidarın nereye gideceğini tahmin edemedi, kadrolarını ve liderliğinin siyasi ve kültürel “sermayelerini” (Bourdieu) küçümsedi. Liberal entelijensiya tüm aymazlığı ve küstahlığıyla “bu liderliği ve kadroları” yönlendirebileceğini, hatta kullanabileceğini düşündü.

Sol ve liberaller, “AKP nedir” sorusu göz ardı ettiğinden, onun bir siyasi parti olarak ne sıradan  burjuva partileriyle arasındaki farkı görebildi ne de  özgün bir projesi olduğunu kavrayabildi.

Sol ve liberal entelijensiya, AKP liderliğinin ve kadrolarının “habitus”unu  (onları çekillendiren tarhsel kültürel gelenek ve ortam ve dil-kavramlar) düşünmek bile istemedi. Bu liderliğe ve kadrolara o “habitus”la bağdaşmayan özellikler atfetti, onların kitle tabanlarıyla ilişkisinin doğasını da “bu habitus”u görmezden gelerek, ekmek peynir sorununa indirgeyerek, ideolojinin ve kültürün maddiliğini unutarak, tanımlamayı seçti.

Böylece sol ve liberal entelijensiya bu anlamda, bilerek ya da bilmeyerek kitleleri salt biyolojik gereksinimlerine (açlık, barınma vb) göre yaşayan biyolojik varlıklara indirgediğini fark edemedi; bireyin hem etik bir varlık olduğunu hem de kendini aşkın bir şeye bağlayarak varlığını anlamlandırma eğilimini, kitleleri bu “anlamların” harekete geçirdiğini göremedi.

Bugün gelinen noktada liberaller, “yanıldık” filan gibi bahanelerle AKP yükselişine yaptıkları katkıların sorumluluğundan kurtulmak istiyorlar. 

Sol ise, neyle yüz yüze olduğunu, rejimin özgünlüğünü hala kavrayamıyor, etkisi olan, fark yarabilen bir direniş hattı inşa edemiyor.

Ben “Yeni Faşizm” kitabına çalışmaya bu kaygılarla başladım, Kabaca bilinenler üzerinde durmadım, bunların üzerinden yeni bir yol açmaya çalıştım. Olası eleştirilerin de bu alandan gelmesini bekliyordum.

Hocamın yazısının da düşündürdüğü gibi, sanırım öyle oluyor.  Ancak, "Yeni faşizmi yükselten güç entelijensiya" saptamasına katılmıyorum. Faşizmi “bir üst yapı çözümlemesiyle” açıkladığımı da düşünmüyorum.

Birincisi, üst yapı kavramını, tanımı, sınırları bulanık ve aynı derecede bulanık “alt yapı” ile ilişkileri belirsiz  (iki “yapı” nasıl birlikte işler gibi) ve kapitalizmin “ekonomi ile siyaseti birbirinden ayıran “fantezisine” prim verdiği için kullanmamaya çalışıyorum.

İkincisi “faşizmi” bir üst yapı çözümlemesiyle açıklamadığımı düşünüyorum. Örneğin klasik faşizmin tarihsel zemini tanımlamaya çalışırken, ekonomik krizden, savaşın yıkımından bilimsel teknolojik gelişmelere kadar birçok maddi sürece işaret ettim.  “Yeni Faşizm”e gelince o dönemle bu dönem arasındaki paralellikleri özellikle vurguladım.

Entelijensiya konusuna dönersem, "Yeni faşizmi yükselten güç entelijensiya" saptamasına/eleştirisine katılmadığımı söylemiştim.

Birincisi kitapta gösterdiğim gibi bu genel olarak entelijensiya değil, entelijensiyanın belli bir kesimidir. Diğer kesimleri komünist hareketle, liberallerle birlikteydi.

Yalnızca bugün değil klasik faşizmde de, faşizmin doğuşunda ve özgün bir ideoloji ve hareket olarak şekillenişinde entelijensiya çok kritik bir rol oynamıştır. Bu faşist söylemin kurulmasında, hareketin ve partinin inşa edilmesinde toplumsal taban desteğinin oluşmasında ve harekete geçirilmesinde hep (milliyetçi, ırkçı, dinci ) entelijensiyanın birincil derecede rolü vardır.

Entelijensiya bu özel konuma nasıl geliyor?  Bu sorunun cevabını kitapta, bu entelijensiyanın düşünsel dünyasının şekillenmesinin,  bu işleri yapmak istemesinin, yapabilmesinin maddi temelini,  ideolojik tarihsel zemini üzerinde  dikkatle düşünerek bulmaya çalıştım. Dün ve bugün arasındaki ekonomik siyasi jeopolitik hatta teknolojik-bilimsel gelişmelere ilişkin paralelliklere işaret ettim. Şimdi bunlara 1918-21 İspanyol gribini ve 2019-20? Covid-19 Pandemi'sini de ekleyebiliriz!

Faşizm'in bir kapitalist devlet biçimi olduğu da bir gerçek. Bu nedenle de sınıfları dışarda bırakmadığım gibi, gerek kitlelerin egemen sınıfın yöneticilerine yönelik tepkilerini, gerekse de büyük sermayenin sürece katılımını, katılımının koşullarını da özellikle vurguladığımı (örneğin Reichtag’daki kaynak yaratma toplantısı) düşünüyorum.

Büyük sermayenin sürece, faşist parti toplumu bir arada tutabileceğini kanıtladıktan sonra katıldığını da vurguladım.

Bu önemli olgudur! Birincisi faşizmi sürekli  evrilen  ilerleyen gerileyen yeniden ilerleyen bir süreç olarak düşünmek gerekir. Büyük sermaye bu sürece belli bir aşamada, faşist partiye “serseriler” tasfiye edildikten sonra, güvenmeye başladığı noktada katılır.

Bu katılım gerçekleştikten sonra sermayenin ve devletin tüm kapasitesi Faşist partinin arkasına geçer. Bu noktadan sonra faşist partinin yönetimini parlamenter yollarla devirmek olanaklı değildir.

Alman ve İtalyan deneyleri, faşizm sürecinin başlangıcında liberallerin faşistlerle ittifak yolu aramaya çalıştığını, parlamenter pratikleri benimseyerek desteklediği ve faşizm sürecinin önünü açtığını gösteriyor. Bu alanda da dünle bugün arasındaki paralellikler çarpıcıdır.

Almanya ve İtalya deneyimleri sol hareket açısından tam bir fiyaskodur. Faşizm sürecini daha baştan durduramadılar; faşizmin kapitalist sınıf için bir seçenek düzeyine yükselmesini engelleyemediler (Türkiye sosyalizminin 1970ler deneyimi, gücünün çapı düşünüldüğünde, bu açıdan tarihsel bir başarı olarak görülebilir:  Egemen sınıf faşizmi değil toplumda yüzeyde kalmaya, geçici olmaya mahkum askeri diktatörlüğü seçti) yasallık içinde kalarak, yasallık içinde kalmayan faşist milislere yem oldular, üzerlerine gelen şiddete karşılık veremediler ve kısa sürede imha edildiler.

Friday, April 10, 2020

Nostos algos



“Hatırada kalan şey değişmez zamanla”
Eylüldü, Boğazdaydı
çay, yosun ve de bir şey daha kokuyordu
kentin son güzel, ilk imkansız günleri
Denize doğru dingin bir derenin
iki yakasına bağlanmıştı yalnız kayıklar
gözleri beklentiyle suların aynasında
belki de zaman yavaşlamıştı o kadar

Güneşin son ışıkları salkım saçak
Venüs’ün altın saçları gibiydi sularda
yeşili örterken kadife perdesi gecenin
kıvrımlarındaydı, ayın keskin kristal bıçağı

Hiç kapanmadı mikrop kapmadı kurtlanmadı
bu yara, bazen pembe kösnül bir ağızı gibidir
genellikle, hüzünlü bir yarım tebessüm…
“Hiç kanamaz mı?” diye sormayın
“Sizi o kadar iyi tanımıyorum”…

------------------------------------
Nisan 2020 Karantina günlerinde
La Fontaine'in dediği gibi:
"Un Lièvre en son gîte songeait (Car que faire en un gîte, à moins que l’on ne songe ?) "

Thursday, October 24, 2019

Son sığınak anti-emperyalizm


“Barış Pınarı Harekâtı” yine siyasal İslam ile şoven milliyetçiliği “Beka” sorununda buluşturdu.
Siyasal İslam, kendi iktidarını ülkenin yerine ikame ediyor: “Biz gidersek ülke batar”… Şoven milliyetçilik de her zamanki dar görüşlülüğüyle, Kürt düşmanlığını, hatta ırkçılığını, emperyalizm sorunu içine gizlemeye çalışıyor.
Bu iki akımın buluştuğu yerde, şoven milliyetçilik, “solu” anti-emperyalizm adına siyasal İslam’ın iktidarını desteklemeye çağırıyor, bu çağrıya cevap vermeyenleri de “sahte sol” olmakla suçluyor.
Siyasal İslam’a aynı “hakikat rejimini” paylaşmadığımdan tartışmaya çalışmanın bir yararı olmadığını biliyorum. Buna karşılık “şoven milliyetçilik” benim, genel olarak komünizmin, benimsediği Aydınlanma Geleneğinin içindedir ama onun “karanlık yüzündedir.” BU nedenle denebilir ki, bir tartışmayı sürdürebilmek için gerekli olan ortak dil ve bir tarihsel zemin var. Deneyelim!

Kürtler vardır

Önce şu, yadsınamaz üç gerçeklerle yüzleşmek gerekir. PKK-PYD- SDG’nin varlığından bağımsız bir Kürt nüfus/halkı/milleti vardır. Bu nüfus/halkı/milleti ile bir tür temsil ilişkisine sahip bir entelijensiya, genel olarak siyasi önderlikler de vardır. Bu nüfusun/halkın/milletin, varlığının tanınmasından başlatıp kendi kaderini tayin etmeye kadar ulaşan in bir seri “haklar ve özgürlükler” talepleri de vardır.
Kürt “sorunu” (!) “kapsamı” altında tanımlanan bu “üç gerçekle” yüzleşmekten kaçınmak, bir paranoyak şizofreniye işaret eder. Şoven milliyetçiliğin, bu üç gerçeğin gündeme getirdiği sorulara, Kürt nüfus/halk/milletinin haklar ve özgürlüklere ilişkin taleplerine bir cevap vermeye çalışmak yerine, bu talepleri anti emperyalizm adına yok saymaya çalışması bu üçlemeyi ortadan kaldırmaz. Realitenin gerçeğini ısrarla yok sayan “histerili” bir tutum, “duvarın sertliğini yadsıyarak ısrarla kafasını vurarak yıkmayan çalışan biri gibi”,  insani felaketlere açılacak trajik sonuçlar yaratmaktan kaçınamaz.
Bu nüfus/halk/millet ile arasında bu “haklar ve özgürlükler” talepleri bağlamında bir tür temsil ilişkisi olan, entelijensiyanın, siyasi liderliklerin, bu talepleri savunmaya devem edebilmek için jeopolitik alanda büyük güçlerle türlü ilişkilere ve ittifaklara girmesi, doğruluğu tartışılabilecek siyasi bir sorundur. Ancak bu “sorun”, varlığı tartışılamayacak “haklar ve özgürlükler taleplerini” ortadan kaldırmaz. Ayrıca bu siyasi sorunun ortaya çıkmasında, şoven milliyetçiliğin “haklar ve özgürlükler” taleplerine bugüne kadar tatmin edici cevaplar üreterek Kürt nüfusunun/halkının/milletinin, aklını ve kalbini kazanamamış en azından  barışçı bir diyalog kurmaktan kaçmış olmasının payı da büyüktür..

Sol ve anti-emperyalizm.

Şoven milliyetçiliğin anti emperyalizm anlayışı üzerine söyleyecek çok şey yok. Birincisi kapitalizmi sorgulamadan, 19. Yüzyıldan kalma bir “bağımsızlık” fantezisiyle emperyalizme karşı çıkılamaz. İkincisi, bir büyük güce karşı, öbür büyük gücün kucağına atlamanın, Kürt siyasi hareketinin büyük güçlerle ittifak yaparak ayakta kalmaya çalışmasından farklı bir taktik olduğunu savunmak kolay değildir..
Beka sorununa sahip çıkmayan solu sahte sol olarak suçlamanın, “Türkiye yoksa sol da yoktur” gibi garip savların garipliklerini görebilmek için, önce sol, sosyalizm ve komünizm kavramları arasındaki farkı anımsamak gerekir.. “Sol” göreli bir kavramdır, tarihsel bir konjonktür içinde, konjonktürün durumunun sınırlarına göre, ülkedeki siyasi yelpaze içinde bir yere işaret eder. Fransız devriminde Jacobin kanat Jironden kanada göre soldur, her ikisi de  Kralcılara /restorasyonculara göre soldur, Ancak Bebeuf’in sağında kalırlar. Faşizme karşı mücadelede Cumhuriyetçiler sol yelpazenin, anti-faşist  cephenin içinde görülebilirler.
“Sol” böyle değişken bir kavramken, her zaman sol içinde olan, sosyalizm ve komünizm arasındaki fark belirgindir. Sosyalizm haklar ve özgürlükler sorunlarını, halkın yaşam koşullarını iyileştirme projelerini kapitalizmin sınırları içinde, ya da kapitalizme komünizmin arasındak kalan alanda düşünür. Komünizm için ise bu sınırlar yoktur. Komünizm bu sorunların tüm insanlık baskı ve sömürüden kurtulmuş bir toplumsal yaşam biçimine ulaşmadan kalıcı olarak çözülemeyeceğini, her zaman varlığını koruyacağını savunur. Onun projesi, kapitalimin ufkunun ötesine yöneliktir.
Ne solun, ne sosyalizmin ne de komünizmin varlığı, bir ülkenin sınırlarına, hele bir ülkenin varlık ya yokluk durumuna indirgenemez. Bu kavramlar evrensel olana ve tüm insanlığın yaşam dünyasına, kapitalist uygarlığının “vakitlerine” ilişkindir. Ülke, siyasi-coğrafi bir kavramdır, sol, sosyalizm ve komünizm ise insanların tercihlerine, pratiklerine ilişkindir.
Bir ülke yok olabilir, ama o topraklardaki hatta dünyadaki, insanlar yok olmadıysa, sol, sosyalizm ve komünizm de yok olmaz, en fazla ifadeleri değişebilir. Diğer taraftan, bu tercihin gerçekleştiği zemin bir ülkenin toprağı olabileceği gibi, tüm insanlığı kucaklamayı amaçlayan, örneğin, küresel iklim krizi, barış gibi bir zemin de olabilir.
Sonuç olarak şoven milliyetçiliğin,  Kürt düşmanlığını, hatta ırkçı reflekslerini “emperyalizm” kavramı içine saklamaya çalışması, kendisine katılmayan, sol/sosyalist/komünist hareketleri sahtelikle suçlaması, bu arada kendine solda bir yer araması boşuna bir çabadır.